सहानुभूती - कुसुमाग्रज

उभे भवती प्रासाद गगनभेदी
पथी लोकांची होय दाट गर्दी।

प्रभादिपांची फुले अंतराळी,
दौलतीची नित चालते दिवाळी।

कोपऱ्याशी गुणगुणत अन् अभंग,
उभा केव्हाचा एक तो अपंग।

भोवतीचा अंधार जो निमाला,
हृदयी त्याच्या जणू जात आश्रयाला।

जीभ झालेली ओरडुनी शोष,
चार दिवसांचा त्यातही उपास।

नयन थिजले, थरथरती हातपाय,
रूप दैन्याचे उभे मूर्त काय?

कीव यावी पण तयाची कुणाला?
जात उपहासुनी पसरल्या कराला।

तोचि येई कुणी परतुनी मजूर,
बघुनी दीना त्या उभारुनी ऊर।

म्हणे, "राहीन दीन एक मी उपाशी,
परि लाभू दे दोन घास त्यासी."

खिसा ओतुनी त्या मुक्या ओंजळीत,
चालू लागे तो दिनबंधू वाट।

आणि धनिकांची वाहने पथात
जात होती ती आपुल्या मदात॥

- कुसुमाग्रज

एक हास्य!! - जागृती पाटील

"एक हास्य" ही माझ्या बहिणीने आमच्या आईसाठी बऱ्याच वर्षांपूर्वी तिच्या वाढदिवसाला लिहिलेली कविता. अतिशय साध्या सोप्या शब्दात मनापासून लिहिलेली ही कविता आज अचानक मला सापडली, म्हणून इथे post करतोय. 

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ 

एका हास्यात सामावले माझे जग,

एका हास्यासाठी आतुरले माझे मन,

एक हास्य असावे बोलके,

एक हास्य असावे अबोल करणारे...

एक हास्य असावे असंख्य कविता करणारे,

एक हास्य असावे वाऱ्यालाही नि:शब्द करणारे,

एक हास्य असावे चैतन्य निर्माण करणारे,

एक हास्य असावे समुद्रातही लहरी निर्माण करणारे...

एक हास्य असावे हजारो मन जिंकणारे,

एक हास्य असावे ब्रम्हकमलाप्रमाणे

सर्वांना आतुरता लावणारे,

एक हास्य असावे अमृताप्रमाणे सर्वांना हवेहवेसे वाटणारे...

एक हास्य असावे देवालाह मोहिनी घालणारे,

एक हास्य असावे देवांच्या देवावर राज्य करणारे,

एक हास्य असावे गुलाबालाही हर्षित करणारे,

एक हास्य असावे जग जिंकणारे...

एक हास्य असे असावे कि जगज्जेत्यालाही

ते हास्य नसताना पराभवाचा भास देणारे,

एक हास्य असावे चंद्रालाही मधुसुधेचा आभास देणारे,

एक हास्य असावे दुपारच्या रखरखत्या उन्हात आल्हाद देणारे,

एक हास्य असावे जग जिंकणारे आणि ते नसताना जग हरल्यासारखे वाटणारे…

ते हास्य असते फक्त आईचे,

जिच्या हास्यात सामावले असते सारे जग,

त्याच हास्यासाठी सामावले माझे जग,

त्याच हास्यासाठी आतुरले माझे मन!!

**जागृती पाटील

गाणे व्यर्थची कुल थोरवी - बेहरे

तडित कडाडे उपजे काळ्या कभिन्न मेघोदरी

म्हणुनी का वीज नसे साजरी?

महाविषारी असे खरोखर नागाची ती फणी

म्हणुनी का गरलच वरचा मणी? ||१||

पंकापोटी जन्म पाऊनी सौंदर्ये शोभते

म्हणुनी का कमळ तुच्छ वाटते?

सुरासुरांनी भांडण करुनी सागरास मंथीले

म्हणुनी का अमृत हे नासले? ||२||

शिळा वाळुनी मूळ मुर्तीपरी पंढरीस नांदते

म्हणुनी का भक्ती मंदावते?

जन्मा येणे देवाहाती करणी जग हासवी

गाणे व्यर्थची कुल थोरवी...||३||

***

~ तडित = वीज, गरल = विष, पंक = चिखल; 

~सुरासुरा = सुर-असुर (देव-दानव); शिळा = दगड

वेडात मराठे वीर दौडले सात - कुसुमाग्रज

वेडात मराठे वीर दौडले सात ॥ धृ. ॥

"श्रुती धन्य जाहल्या, श्रवुनी अपुली वार्ता
रण सोडूनी सेनासागर अमुचे पळता
अबलाही घरोघर खऱ्या लाजतील आता
भर दिवसा आम्हा, दिसू लागली रात"

वेडात मराठे वीर दौडले सात... ॥ १ ॥

ते कठोर अक्षर एक एक त्यातील
जाळीत चालले कणखर ताठर दील"
माघारी वळणे नाही मराठी शील
विसरला महाशय काय लावता जात

वेडात मराठे वीर दौडले सात... ॥ २ ॥

वर भिवयी चढली, दात दाबिती ओठ
छातीवर तुटली पटबंधाची गाठ
डोळ्यांत उठे काहूर, ओलवे काठ
म्यानातून उसळे तलवारीची पात

वेडात मराठे वीर दौडले सात... ॥ ३ ॥

"जरी काल दाविली प्रभू, गनिमांना पाठ
जरी काल विसरलो जरा मराठी जात
हा असा धावतो आज अरि-शिबिरात
तव मानकरी हा घेऊनी शिर करांत"

वेडात मराठे वीर दौडले सात... ॥ ४ ॥

ते फिरता बाजूस डोळे, किंचित ओले
सरदार सहा, सरसावूनी उठले शेले
रिकिबीत टाकले पाय, झेलले भाले
उसळले धुळीचे मेघ सात, निमिषांत

वेडात मराठे वीर दौडले सात... ॥ ५ ॥

आश्चर्यमुग्ध टाकून मागुती सेना
अपमान बुजविण्या सात अर्पूनी माना
छावणीत शिरले थेट भेट गनिमांना
कोसळल्या उल्का जळत सात, दर्यात

वेडात मराठे वीर दौडले सात... ॥ ६ ॥

खालून आग, वर आग, आग बाजूंनी
समशेर उसळली सहस्र क्रूर इमानी
गर्दीत लोपले सात जीव ते मानी
खग सात जळाले अभिमानी वणव्यात

वेडात मराठे वीर दौडले सात... ॥ ७ ॥
दगडांवर दिसतील अजून तेथल्या टाचा
ओढ्यात तरंगे अजूनी रंग रक्ताचा
क्षितिजावर उठतो अजूनी मेघ मातीचा
अद्याप विराणि कुणी वाऱ्यावर गात

वेडात मराठे वीर दौडले सात... ॥ ८ ॥

Image Source -- http://anuragchivilkar.blogspot.in/2012/03/tribute-to-veer-senapati-prataprao.html

प्रेम कर भिल्लासारखं - कुसुमाग्रज

पुरे झाले चंद्र-सुर्य, पुरे झाल्या तारा,
पुरे झाले नदी नाले, पुरे झाला वारा
मोरासारखा छाती काढून उभा राहा,
जाळासारखा नजरेत नजर बांधून पाहा
सांग तिला, तुझ्या मिठीत स्वर्ग आहे सारा.

शेवाळलेले शब्द आणिक यमक-छंद करतील काय?
डांबरी सडकेवर श्रावण इंद्रधनू बांधील काय?
उन्हाळ्यातल्या ढगासारखा हवेत बसशील फिरत,
जास्तीत-जास्त बारा महिने बाई बसेल झुरत
नंतर तुला लगीनचिठ्ठी आल्याशिवाय राहील काय?

म्हणून म्हणतो जागा हो जाण्यापूर्वी वेळ,
प्रेम नाही अक्षरांच्या भातुकलीचा खेळ

प्रेम म्हणजे वणवा होउन जाळत जाणं,
प्रेम म्हणजे जंगल होऊन जळत राहाणं

प्रेम कर भिल्लासारखं बाणावरती खोचलेलं,
मातीमध्ये उगवून सुद्धा मेघापर्यंत पोहोचलेलं

शब्दांच्या या धुक्यामधे अडकु नकोस,
बुरूजावरती झेंड्यासारखा फडकू नकोस

उधळून दे तुफ़ान सारं मनामधे साचलेलं,
प्रेम कर भिल्लासारखं बाणावरती खोचलेलं!

                                                 कवी – कुसुमाग्रज

जालियनवाला बाग - कुसुमाग्रज

रक्ताचे नच ओघळ सुकले अजुनि क्रुसावरचे
विरले ना ध्वनि तुझ्या प्रेषिता, अजुनी शब्दांचे
मंगल तव गीतांचा होतो मंदिरात घोष-
“प्रेम, शांती अन् क्षमा यामधे वसतो परमेश !”
आणि आज हे तुझ्या पताका ज्यांच्या हातात
निःशस्त्रांच्या रक्तामांसामधे नाहतात
मर्दांच्या बंदुका उडाल्या मुलाबायकात
जगजेत्यांच्या प्रराक्रमाची स्फूर्तिप्रद रीत !
पाचोळ्यापरि पडली पाहुन प्रेतांची रास
नयन झाकले असशील देवा, तूं अपुले खास;
असेल ही वा सैतानाची प्रभूवरी मात
एक जखम अन् नवीन येशू, तुझ्या काळजांत !

कवी – कुसुमाग्रज

सहानभूती - कुसुमाग्रज

उभे भवती प्रासाद गगनभेदी
पथी लोकांची होय दाट गर्दी
प्रभादिपांची फ़ुले अंतराळी
दौलतीची नित चालते दिवाळी

कोप-याशी गुणगुणत अन् अभंग
उभा केव्हाचा एक तो अपंग

भोवतीचा अंधार जो निमाला
ह्रदयी त्याच्या जणु जात आश्रयाला

जीभ झालेली ओरडूनी शोश
चार दिवसांचा त्यात ही उपास

नयन थिजले थरथरती हात पाय
रुप दैन्याचे उभे मुर्त काय ?

कीव यावी पण तयाची कुणाला
जात उपहासुनी पसरल्या कराला

तोची येइ कुणी परतूनी मजुर
बघूनी दीना त्या उभारुनी ऊर

म्हणे राहीन दीन एक मी उपाशी
परि लाभु दे दोन घास त्यासी

खिसा ओतुनी त्या मुक्या ओन्जळीत
चालू लागे तो दिनबंधू वाट

आणी धनिकांची वाहने पथात
जात होती ती आपुल्या मदात
***

कवी – कुसुमाग्रज

जगावं की मरावं हा एकच सवाल

जगावं की मरावं हा एकच सवाल

या दुनियेच्या उकिरडयावर,

खरकट्या पत्रावळीचा तुकडा होऊन जगावं, बेशरम, लाचार, आनंदानं की फेकून ध्य़ावं देहाचं लक्तर

त्यात गुंडाळल्या जाणिवेच्या यातनेसह मृत्यूच्या कळ्याशार डोहामध्ये ?

आणि करावा सर्वोचा शेवट एकाच प्रहारानं माझा, तूझा आणि त्याचाही.

मृत्यूच्या महासर्पानं जीवनाला असा डंख मारावा की

नंतर येणार्या निद्रेला नसावं जागृतीचा किनारा कधीही

पण त्या निद्रेला ही पुन्हा स्वप्न पडू लागलं तर ,

तर - तर इथंच मेख आहे .

नव्या स्वप्नाच्या अनोळखी प्रदेशात प्रवेश करण्याचा धीर होत नाही म्हणून सहन करतो हे जूने
जागेपण

प्रेताच्या निर्जिवपणानं अभिमानावर होणारे बलात्कार अस्तित्वाच्या गाभार्यात असलेल्या सत्वाची विटंबना

आणि अखेर करूणेचा कटोरा घेऊन उभे राहतो खालच्या मानेने आमच्या मारेकराच्याच दाराशी .

विधात्या तू इतका कठोर का झालास एका बाजूला,

आम्ही ज्यानां जन्मं दिला ते आम्हाला विसरतात आणि दुसर्या बाजूला,

ज्यानं आम्हाला जन्मं दिला तो तु ही आम्हाला विसरतोस,

मग विस्कटलेल्या हाडांचे हे सापळे घेऊन हे करूणाकरा,

आम्ही थेरड्यांनी कोणाच्या पायांवर डोकं आदाळायचं !

श्रध्देनं प्रेरित झालेला माणूस स्वार्थ तृणावत पायदली तुडवितो;

पण श्रध्देची हिफाजत प्राणाची बाजी लावूनही करतो.

राजे आणि सिहासंन उभी राहतात,

अक्षय टिकतात ती केवल अफाट संख्येच्या स्वार्थी- आपमतलबी बाजारबूणग्यांच्या सैन्यबलावर नाही

तर ती उभी राहतात -टिकतात सिंहासनाबद्दलच्या श्रध्देच्या अधिष्टानावर आणि आपल्या नेत्याबद्दलच्या

अपार भक्तिभावावर "

~ शापित राजहंस (अनंत तिबिले)

रष्मिरथी - रामधारी सिंघ दिनकर

बऱ्याच कलावधि नंतर आज लिहायला घेतलय.  मध्ये २ महिने मी जपानला गेलो असल्याने लिहिण्यास तसा वेळ मिळाला नाही. वेळ न मिळाला  म्हणण्यापेक्षा , लिहिण्याची तशी स्फुर्तीच आली नाही. सध्या मी रामधारी सिंघ दिनकर ह्या हिंदीतील अतिशय महान कवीचं “रष्मिरथी” हे कर्णाच्या जीवनावर आधारित काव्य वाचतो आहे. हे फक्त एक महान व्यक्तीच्या झालेल्या कुचाम्बनेला, त्याच्या व्यथेला मध्यभागी ठेवून लिहिलेलं महाकाव्य नाहीय, तर एक उत्कृष्ठ असं कर्णाचं तत्वज्ञान एक वेगळ्या पद्धतीने सांगण्याचा प्रयत्न आहे. ह्या ब्ला‍‍‍‍ग मध्ये मला आवडलेला एक भाग मी देणार आहे.

आपल्याला सर्वांना पांडवांना लाक्षागृहात मारण्याचा प्रयत्न केला गेला होता, हि कथा माहित आहे. ह्या कथेतला तुम्हाला कदाचीत माहित नसलेला भाग मी जरा सांगतो म्हणजे पुढील काव्याचा अधिक बोध होईल.

संपूर्ण लाक्षागृश आगीच्या ज्वालांनी भरून गेलेलं असत. पांडव बाहेर निघत असताना त्यांच्या द्वारात एक सर्प पडलेला असतो. ती गरोदर सर्पिण असते. तिचा प्रसव जवळ आलेला असल्याने तिला हालचाल करणे अतिशय कठीण असते. अशा वेळी अर्जुन तिला मार्गातून दूर करण्यासाठीं आपल्या बाणाच्या टोकावर तिला पकडून आगीत भिरकावतो. ती हवेत असताना तिला प्रसव होतो आणि तो साप नवजात साप खाली पडून बचावतो. मात्र ती सर्पिण आगीच्या भक्षस्थळी पडते. अर्जुनाने आपल्या मातेला मारलेलं तो नवजात सर्प पाहतो आणि त्या क्षणापासून तो अर्जुनाचा वध करण्याची आकांशा बाळगून असतो.


जेव्हा महाभारतात अर्जुन आणि कर्णाचं युद्ध सुरु असतं, तेव्हा हा मोठा झालेला सर्प (अश्वसेन) कर्णाच्या भात्यात येऊन बसतो. त्यांच्या महाभयानक युद्धात अनेक विनाशकारी अस्त्रांचा वापरामुळे संपूर्ण परिसरात अग्नीशलाका पसरलेल्या असतात. तेव्हा हा सर्प कर्णाला विनंती करतो कि, हे कर्ण, तू मला तुझ्या बाणावर आरूढ होऊ दे आणि फक्त मला पार्थाच्या रथापर्यंत पोहचाव, मी त्याचा वध करतो. आज पर्यंत जीतकं विष मी जमवलय, ते सर्व आज मी त्याच्या देहात उतरवतो. तेव्हा कर्ण जे उत्तर त्या सर्पाला देतो, ते उत्तर मला फार भावलं. ह्या प्रसंगातला भाग मी इथे देतोय.


इतने में शर के कर्ण ने देखा जो अपना निषङग,

तरकस में से फुङकार उठा, कोई प्रचण्ड विषधर भूजङग,

कहता कि "कर्ण! मैं अश्वसेन विश्रुत भुजंगो का स्वामी हूँ,

जन्म से पार्थ का शत्रु परम, तेरा बहुविधि हितकामी हूँ.



"बस, एक बार कर कृपा धनुष पर चढ शरव्य तक जाने दे,

इस महाशत्रु को अभी तुरत स्यन्दन में मुझे सुलाने दे.

कर वमन गरल जीवन भर का सञ्चित प्रतिशोध उतारूंगा,

तू मुझे सहारा दे, बढक़र मैं अभी पार्थ को मारूंगा."



राधेय जरा हंसकर बोला, "रे कुटिल! बात क्या कहता है ?

जय का समस्त साधन नर का अपनी बांहों में रहता है.

उस पर भी सांपों से मिल कर मैं मनुज, मनुज से युध्द करूं ?

जीवन भर जो निष्ठा पाली, उससे आचरण विरुध्द करूं ?"



"तेरी सहायता से जय तो मैं अनायास पा जाऊंगा,

आनेवाली मानवता को, लेकिन, क्या मुख दिखलाऊंगा ?

संसार कहेगा, जीवन का सब सुकृत कर्ण ने क्षार किया;

प्रतिभट के वध के लिए सर्प का पापी ने साहाय्य लिया."



"हे अश्वसेन! तेरे अनेक वंशज हैं छिपे नरों में भी,

सीमित वन में ही नहीं, बहुत बसते पुर-ग्राम-घरों में भी.

ये नर-भुजङग मानवता का पथ कठिन बहुत कर देते हैं,

प्रतिबल के वध के लिए नीच साहाय्य सर्प का लेते हैं."



"ऐसा न हो कि इन सांपो में मेरा भी उज्ज्वल नाम चढे.

पाकर मेरा आदर्श और कुछ नरता का यह पाप बढे.

अर्जुन है मेरा शत्रु, किन्तु वह सर्प नहीं, नर ही तो है,

संघर्ष सनातन नहीं, शत्रुता इस जीवन भर ही तो है."



"अगला जीवन किसलिए भला, तब हो द्वेषान्ध बिगाडं मैं ?

सांपो की जाकर शरण, सर्प बन क्यों मनुष्य को मारूं मैं ?

जा भाग, मनुज का सहज शत्रु, मित्रता न मेरी पा सकता, 

मैं किसी हेतु भी यह कलङक अपने पर नहीं लगा सकता

भगवंताचे मनोगत

आम्ही आपल्याला काही चमत्कार दाखवू या आशेने आपण सगळे माझ्याकडे धावत आलात. आम्ही काही बोललो तरी त्यातून तुम्ही अनेक अर्थ काढतात आणि कीर्तीचा नगारा वाजवीत चारी बाजूला फिरता. या सगळ्या गोष्टी ऐकून दुसरे अनेक लोग माझ्याकडे येतात. अनेक प्रश्न विचारतात. आम्ही जे उत्तर देतो त्यातून आपल्या बुद्धीनुसार नवा अर्थ काढतात व पुस्तके बाहेर काढतात.

या साऱ्या पुस्तकांचा अभ्यास केल्यावर आता आम्ही असे मानायला लागलो आहोत की, चमत्कार दाखवण्याची शक्ती अमच्यापेक्षा तुमच्यात जास्त आहे. कारण आम्ही जे सांगितले ते या पुस्तकांमध्ये नाही. आमच्या नवे तुम्ही हे सारे जगात चालवले आहे तो काय लहान चमत्कार आहे?

एक दिवस मी ध्यानस्थ बसलो होतो. आपण माझ्या दर्शनासाठी आला होतात. त्यावेळी माझ्या कपळी धुळीचा डाग होता. तो पाहून आपण सारे विचार करू लागलात व आपापसात म्हणू लागलात की, ‘गुरुदेवांच्या कपाळावरचे हे चिन्ह पवित्र आहे. आज काही नवीनच आहे दुसऱ्या दिवशी तुम्ही सारे कपाळी टिळा लावायला लागलात व इतरांनाही असे सांगायला लागलात की, ‘गुरुदेव असे करतात म्हणून आपणही असे केले पाहिजे.’

परिणाम असा झाला की, तुम्ही मंडळींनी कपाळावर टिळा लावायचे अनेक प्रकार शोधून काढलेत. याविषयी मला कोणी विचारले नाही आणि मी असे करण्याची आज्ञा दिली असे सांगून याचा प्रचार केला. इथेच हा प्रकार थांबला असता तर बरे, पण तुम्ही लोक तर माझ्या कपाळावरही टिळा लावायला लागलात.

हे सारे पाहिल्यावर वाटते की चमत्कार करण्याची शक्ती तुमच्यात जास्ती भरलेली आहे.

एके दिवशी कोणी मला प्रणाम करायला आले होते. प्रणाम करताना त्याच्या खिशातून पैसे पडले. आपण सगळे येऊन म्हणालात: ‘वा:! आज गुरुदेवांनी नवा मार्ग दाखवला. त्यांच्या चरणी पैसे ठेवले पाहिजेत.’ मग तुम्ही सगळे पैसे ठेवायला लागलात. त्या पैशाची व्यवस्था ठेवण्यासाठी तुम्ही लोकांनी एक मंडळ स्थापन केले.

माझी कीर्ती तुम्ही वाढवीतच राहिलात. पैसे जमवितच राहिलात. एके दिवशी मी ध्यानातून उठलो आणि एक नवीनच प्रकार पहिला. माझ्याभोवती चौफेर अंधार पसरला होता. तपास करता कळले की, माझ्या आसपास घर रचण्यात आले आहे. थोड्या वेळात घंटानाद ऐकू यायला लागला व नंतर दरवाजे उघडण्यात आले. एक पुजारीही होता. तो जमलेल्या लोकांना म्हणाला:

‘भगवान जागे झाले आहेत. दर्शन घायचे असेल तर घेऊन टाका.’ सर्वांनी दर्शन घेतले. आता असे झाले आहे की, तुम्ही ज्याला मंदिर म्हणता त्यात मी बंदिवान आहे. मी केव्हा उठावे हे सारे तुम्हीच ठरवता.

हे सगळे पाहिल्यावर तुम्हीच सांगा, माझ्यापेक्षा चमत्कार करण्याची शक्ती तुमच्यात कमी आहे?

 ~"प्रभातपुष्प" मधील उतारा.

उपहास

भारतात ३ उत्सव फार मोठ्या उत्साहाने साजरे केले जातात - लग्न,वर्ल्डकप क्रिकेट आणि निवडणुका. त्यातल्यात्यात निवडणुकांचा वारा लागताच आपली जनता बेभान होते. एरवी शांत असणारी, कोणत्याही बाबतीत जे चाललंय तेच चालू देणारी, बदल ह्या शब्दालाही घाबरणारी मंडळी निवडणुका येताच त्यांच्यात एक निराळच चैतन्य दिसून येत. कदाचित तेच चैतन्य संचारल्यामुळे मी हे लिहतोय.

राजकारणात नेहमीच असे घडत आले आहे - संघर्ष वरकरणी दिसतो वैचारीक, तसा तो काही प्रमाणात असतोही. त्याचबरोबर त्याला वैयक्तिक रागलोभाचेही परीणाम लाभलेले असतात. नव्हे, मुळात तोच त्याचा गाभा असतो. कोणी त्याची कबुली देत नाही, इतकेच काय ते.




महाराष्ट्राच्या राजकारणात ह्या ठळक ओळींना काही विशेषच महत्त्व आहे. काही वेगळी विचारधारा घेऊन राजकीय पक्ष जन्म घेतात, हि आता वेडगळ समजूत झालीय. स्वतःच्या वैयक्तिक महत्वाकांक्षांचे पंख पसरवण्यासाठीही ते जन्म घेतात, मात्र त्याच बाबतीत आपली गल्लत होते. आणि काही काळाने कळत की ज्याला आपण नवी आशा म्हणून पाहत होतो, तोही राजकारणाच्या सरबतात विरघळलाय. मात्र हे समजण्यापूर्वी फार उशीर झालेला असतो.

अमेरिकेच्या राजकारणात पहा, तेथे दोनच पक्षाचं वर्चस्व आहे- डेमोक्रॅटिक आणि रिपब्लिकन. किंवा इंग्लंडमधेही पहा- conservative unionist आणि labour पक्ष. भारतात सर्वात मोठा प्रश्न हा आहे की सत्तेसाठी आवश्यक निम्म्याहून अधिक संख्याबळ जमवण कोणत्याही एका पक्षाला शक्य नाही. मग ते मिळवण्यासाठी अतिशय विरुद्ध विचारधारणा असणारे पक्ष एकत्र येतात, आणि राजकीय संतुलन ढळत. राजकारण विचारधारेपासून व्यक्तीत्वाकडे जेव्हा कलणं सुरु करतं तेव्हा ते राजकारण उरत नाही, तेव्हा ते बनत सत्तारूढ होण्यासाठी इच्छुक व्यक्तींचा आपापसातील संघर्ष.

परिस्थितीवर स्वार होण्यासाठी अहंमन्य नेत्यालाही आपली पहिली कार्यशैली सोडून द्यावी लागते.हि सुध्दा गोष्ट प्रामुख्याने दिसून येते. एकेकाळी कुणा एका समूहाचे रक्षणकर्ते म्हणवणारे, मतदाराचा कल पाहत निवडणुकीपूर्वी आपल्या भूमिकांना U-टर्न देतात. अहो पण घोषणापत्रात(manifesto) तुम्ही काहीही लिहील तरी माणूस बदलतो काय? मानसन्मान मिळवण्यापेक्षा समाजाच्या आदरास पत्र होण अधिक श्रेयस्कर असतं, हे हि मंडळी विसरतात. सत्ताअभिलाषा किंवा राज्यतृष्णा मनुष्याला आंधळ करते हि म्हण काही खोटी नाही.

भावना भडकावणारी भाषणं करण किंवा मोर्च्याच्या अग्रभागी असणं म्हणजे नेतृत्व नव्हे, तर त्या भाषणाचा किंवा त्या मोर्च्याचा उद्देश निर्मळ असणं आणि ज्या लोकांची उर्जा त्या गोष्टीसाठी खर्च होतेय त्या लोकांच्या कष्टाचं सकारात्मक फळ त्यांना मिळवून देन, याला मी नेतृत्व समजतो. त्याच नेतृत्वाची कमी आपल्याला जाणवतेय. भाषण देता येन कला आहे, आणि मुळात म्हणजे आपला समाजहि कलाप्रेमी आहे. कलेची वाहवा मोकळ्या मनाने आपण नेहमीच केली आहे. पण कलेचा उपयोग जेव्हा हिंसा करण्यासाठी वापरला जातो, तेव्हा ती कला उरत नाही.

रूपसंपदेची महती प्रेमरंगातच प्रतीत होते असे नाही, रुक्ष राजकारणावरही ती आपला प्रभाव पाडत असते. कधी कळत, कधी नकळत. हि गोष्ट मग जवाहरलाल नेहरूंच्या बाबतीत घ्या नाही तर सुभाषचंद्र बोसांच्या. नाहीतर सध्याचच म्हणाल तर राहुल गांधीच्या बाबतीत. अस असेल तर ४३ वर्षाच्या मनुष्यालाहि आपण तरुण म्हणण्यास कमी करत नाही, नाही का?

लग्न, वाजंत्री, कहर

लग्न...मागच्या एका पोस्टमधेही मी याबद्दल लिहिलंय, की आपल्या समाजात ज्या गोष्टींना गरजेपेक्षा जास्त महत्त्व मिळालेलं आहे. माझा लग्नाच्या प्रथेसंबंधी राग असण्याची अनेक करणे आहेत. आमचं घर अगदी गावातल्या मुख्य रस्त्याला लागून आहे, आणि मुख्य म्हणजे घराच्या आजूबाजूला तीन मंगल कार्यालय, त्यातल्यात्यात एक अगदी घराला लागून. गावातल्या प्रसिद्ध दत्तात्रेयाच्या मंदिरापासून वरातीस सुरवात होते. आमच्या घराच्या डाव्या बाजूस मंदिर आणि बाकी सर्व विवाह मंगल कार्यालये उजव्या. त्यामुळे ज्याही वराती जातात त्या आमच्याच घरावरून. तुम्हाला कल्पना यावी यासाठी खाली हे चित्र काढलय. 

त्यात हे वाजंत्रीवाले म्हणजे कहरच. जर कधी मोठी लग्नतिथी असेल तर मग दोन ते तीन तास आमचं संपूर्ण घर ह्या वाजंत्रीच्या आवाजाने दणाणून सुटतं. पूर्वी ७-८ वर्षांपूर्वी DJ हा प्रकार अस्तित्वात नव्हता, त्याचा शोध म्हणा किंवा सार्वजनिक कार्यात वापर म्हणा, हा काळाच्या दृष्टीने उशिराच झाला तेच काय ते आमचं सुदैव. इयत्ता २री पासून ते १२वी पर्यंत सर्व परीक्षा मी ह्या वाजंत्रीच्या आवाजातच अभ्यास करून दिल्या आहेत. कारण ह्या लग्न समारंभांचा मुख्य मौसम म्हणजे डिसेंबर आणि नंतर मार्च ते जून ह्या काळातला. पहिले मी फार चिडायचो, प्रथम त्या लग्नात आनंदाने नाचनार्यांवर आणि नंतर घरातल्या मंडळींवर, की त्यांना हीच जागा सापडली होती घरासाठी? पण करणार तरी काय...वडील डॉक्टर, त्यामुळे मुख्य रस्त्याला लागून क्लिनिक आणि त्यामागे घर. पण नंतर नंतर मला सवय झाली, लग्नाच्या वराती घरावरून जात असताना सुद्धा माझ लक्ष विचलित होणं बंद झालं. याला तुम्ही एकाग्रता म्हणा किंवा सवयीचा परिणाम म्हणा, पण एकदाची सवय झाली.

लहानपणी टिळक जयंतीला एक टिळकांच्या जीवनावरील कथा म्हणून आमच्या शाळेत एक कार्यक्रम होता, त्यात एक टिळकांच्या एकाग्रतेवर गोष्ट ऐकली होती की त्याचं वाचनात इतके मग्न होत की घरावरून वाजंत्री गेली तरी त्यांचे त्याकडे लक्ष जात नसे. ही गोष्ट ऐकल्यानंतर मला काही स्वतःचा वेगळाच अभिमान वाटला होता.

मला तर स्वतःच्या लग्नात ब्राह्मणाला बोलावण्याची मुळातच गरज वाटत नाही. कारण रोजरोज ऐकून ऐकून माझ्या ती सर्व स्तोत्र-मंत्र पाठ झाली आहेत. अगदी कोणत्या क्षणाला अग्निकुंडात तूप टाकायचं, मामांना बोलावून अंतरपाट पकडायला लावून मंगलाष्टक म्हणण्यापासून, कण्यादानापर्यंतची सर्व विधी मला तोंडपाठ आहेत. अगदी हाडाचा ब्राह्मणही इतक्या लकबीने म्हणणार नाही इतक्या वाकबगार पद्धतीने मी म्हणू शकेन, याचा मला आत्मविश्वास आहे.

लग्न कार्याबद्दल आणखी एक विचित्र गोष्ट म्हणजे लग्नात जेवण द्यायचं आणि त्याचा खर्चही घ्यायचा. प्रथम मुलीवाल्यांनी हुंडा द्यायचा आणि लग्नकार्य लावण्याचीही जबाबदारीही त्यांचीच. आणि मुलवाल्यांनी यायचं आणि एक टेबल-खुर्ची लावून ‘आहेर’ म्हणून पैसे गोळा करायचे. जर नंतर पैसे गोळा करायचेच असतात तर पहिले पैसे उडवायचेच कशाला? याचं उत्तर मला काही अजून सापडलेलं नाहीये. नवरदेवाकडच्या काही म्हाताऱ्या मंडळींचं मुख्य कार्य म्हणजे लग्नात काही त्रुटी राहिल्या आहेत का आणि मानपानाची नीट व्यवस्था झालीय का ते पाहणं. मानपान म्हणजे लग्न गाड्या आल्याबरोबर त्यांच्या फराळाची नीट व्यवस्था आहे की नाही?(प्रवासचा प्रचंड थकवा आलेला असतो ना!) ज्यांचा उपवास आहे त्यांची वेगळी व्यवस्था आहे की नाही? गर्मीचा मौसम असेल तर काही थंड म्हणजे सरबत वैगरे आहे किंवा नाही? या आणि असल्या एक नाही अनेक गोष्टी. त्या जर चुकून नसतीलच तर त्या का नव्हत्या याचं विश्लेषण करणं. आणि जर त्या असतील तर त्यावर पर्याय न काढता त्या फुकट लग्नाच्या पहिल्या पंगतीत खाऊन आलेल्या शक्तीने चारचौघात बोभाटा करणं.

आमच्या घराजवळ एक मंगल कार्यालय आहे, त्याच्या मालकाची एक गमतीदार कहाणी आहे. इमानदारी म्हणून जी गोष्ट असते त्याचे अतिशय निर्मळ उदाहरण. ते मंगल कार्यालयाबरोबरच  स्वयंपाकी आणि वाढपीसुद्धा पुरवतात. तेच स्वयंपाकी लोक प्रत्येक पदार्थ एक-एक कढई भरून त्यांच्या घरी पोहोचतं करतात. जर यापुढे तुम्ही लग्नाच्या पंगतीत बसले असाल आणि कोणताही पदार्थ जर कमी पडला तर स्वयंपाक घराची तपासणी करायला विसरू नका. आणि जर तुम्ही नवरदेवाकडून असालं आणि जर हा प्रकार तुमच्या लक्षात आला तर तारसुरात खडसवन्यास बिलकुल कमी करू नका, कारण अहो दादागिरी हा तर मुलाकडच्यांचा जन्मसिद्ध अधिकार आहे, नाही का?

पुत्र ऐसा देगा देवा...

आपली कमतरता लक्षात घेईल इतका सामर्थ्यशाली,
भयप्रद परिस्थितीतस्वतःचा सामना करेल इतका धैर्यशाली,
जो प्रामाणिक पराभव स्वीकारताना झुकणार नाही किंचितही;

जो दिग्विजय नम्रतेने स्वीकारताना उतणार नाही, मातणार नाही,
जगही इच्छापूर्ती करताना ज्याच्या पाठीचा कना मोडणार नाही;
जो सदैव शाबूत असेल;
तुझं अथांग स्वरूप जाणून घेताना आत्मज्ञान करून घेणं
हि ज्ञानाची पहिली पायरी आहे, हे ज्याला माहित असेल;

नेऊ नकोस त्याला तू सुखी-समाधानी सुटसुटीत सरळ मार्गावर,
दे असा मार्ग त्याला संकट, खाचखळगे, आव्हानं ठायीठायी ज्यावर.
इथेह शिकू दे त्याला भोवंडून टाकणाऱ्या वादळाशी सामना करायला
आणि पराभवान खचलेल्यानविषयी अथांग करून दाखवायला.

ज्याच अंतकरण विशुद्ध असेल, ज्याची आकांक्षा उत्तुंग असेल,
दिग्विजयी होण्याच स्वप्न पाहण्यापूर्वी जो स्वतःवर विजय मिळवेल;
मनमोकळ खळाळून हसने शिकाल्यावरही 
ज्याला अश्रू धाळयची लाज वाटणार नाही;
भविष्याचा वेध घेत स्वप्न रंगवतानाही 
ज्याला भूतकाळाच विस्मरण होणार नाही.

एवढ सर्व मिळाल्यावर माझी प्रार्थना आहे 
जगाचा गांभीर्यान विचार करताना 
स्वतःविषयी अतीगंभीर न होण्यासाठी
त्याला विनोदबुद्धीच सामर्थ्य दे.

थोरपणाची जबाबदारी पेलताना 
थोरपानातलं साधेपण लक्षात ठेवण्यासाठी,
ज्ञानी असताना दुराग्रही न होण्यासाठी 
सामार्थ्यातली सेवातत्परता लक्षात ठेवण्यासाठी 
त्याला विनयाच वरदान दे.

असं सगळ झाल तर, मी, त्याचा पिता,
"माझ आयुष्य सार्थकी लागल,
असं पुटपुटायच धाडस करेन."