आई — कवी यशवंत

'आई' म्हणोनी कोणी, आईस हाक मारी,

ती हाक येई कानी, मज होय शोककारी.
नोहेच हाक, माते! मारी कुणी कुठारी;
आई कुणा म्हणू मी? आई घरी न दारी.
ही न्यूनता सुखाची चित्ती सदा विदारी;
स्वामी तिन्ही जगाचा आईविना भिकारी॥

चारा मुखी पिलांच्या चिमणी हळूच देई,
गोठ्यात वासरांना या चाटतात गाई.
वात्सल्य हे पशूंचे मी रोजरोज पाहे;
पाहून अंतरात्मा व्याकूळ मात होई.
वात्सल्य माउलीचे आम्हा जगात नाही;
दुर्भाग्य याविना का आम्हास नाही आई॥

शाळेतुनी घराला येता धरील पोटी,
काढून ठेवलेला घालील घास ओठी.
उष्ट्या तशा मुखाच्या धावेल चुंबनाती;
कोण तुझ्याविना गे का या करील गोष्टी?
तुझ्याविना गे कोणी लावील सांजवाती?
सांगेल ना म्हणाया आम्हा "शुभं करोति"॥

ताईस या कशाची जाणीव नाही काही;
त्या सान बालिकेला समजे न यात काही.
पाणी तटावरुनी नेतात बावरे ही;
ऐकून घे, परंतु आम्हास नाही आई.
सांगे तसे मुलींना, "आम्हास नाही आई";
ते बोल येत कानी, "आम्हास नाही आई"॥

आई, तुझ्याच ठायी सामर्थ्य नंदिनीचे,
माहेर मंगळाचे, अद्वैत तापसांचे.
गांभीर्य सागराचे, औदार्य या धरेचे;
नेत्रांत तेज नाचे त्या शांत चंद्रिकेचे.
वास्तव्य या गुणांचे, आई, तुझ्यात साचे॥

गुंफुनी पूर्वजांच्या मी गाइले गुणांना;
साऱ्या सभाजनांनी या वंदिल्या कृतीला.
आई, करावया तू नाहीस कौतुकाला;
या न्यूनतेमुळे ही मज त्याज्य ही पुष्पमाला.
पंचारती जनांची ना तोषवी मनाला;
पाही जीव बालकाचा तव कौतुका भुकेला॥

येशील तू घराला परतून केधवा गे?
दवडू नको घडीला, ये, ये निघून वेगे.
हे गुंतले जीवाचे पायी तुझ्याच धागे;
कर्तव्य माउलीचे करावयास येई वेगे.
रुसणार मी न आता, जरी बोलशील रागे;
ये रागवावयाही, परि येई, येई वेगे॥

- यशवंत

सहानुभूती - कुसुमाग्रज

उभे भवती प्रासाद गगनभेदी
पथी लोकांची होय दाट गर्दी।

प्रभादिपांची फुले अंतराळी,
दौलतीची नित चालते दिवाळी।

कोपऱ्याशी गुणगुणत अन् अभंग,
उभा केव्हाचा एक तो अपंग।

भोवतीचा अंधार जो निमाला,
हृदयी त्याच्या जणू जात आश्रयाला।

जीभ झालेली ओरडुनी शोष,
चार दिवसांचा त्यातही उपास।

नयन थिजले, थरथरती हातपाय,
रूप दैन्याचे उभे मूर्त काय?

कीव यावी पण तयाची कुणाला?
जात उपहासुनी पसरल्या कराला।

तोचि येई कुणी परतुनी मजूर,
बघुनी दीना त्या उभारुनी ऊर।

म्हणे, "राहीन दीन एक मी उपाशी,
परि लाभू दे दोन घास त्यासी."

खिसा ओतुनी त्या मुक्या ओंजळीत,
चालू लागे तो दिनबंधू वाट।

आणि धनिकांची वाहने पथात
जात होती ती आपुल्या मदात॥

- कुसुमाग्रज

या नदीच्या पार वेड्या...- कवी बा भ बोरकर

या नदीच्या पार वेड्या यौवनाचे झाड आहे

अमृताचा चंद्र त्याच्या पालवीच्या आड आहे

मेदिनीच्या रोमरोमी रेशमी उन्मेष आहे

केशरी त्याला उषेचा कस्तुरी आशीष आहे

मखमली प्रत्येक पुष्पी अंबराचे बिंब आहे

चुंबुनी त्याला हवेचा जीव ओला चिंब आहे

धुंद तेथे रे परेच्या पारव्यांचा वृंद आहे

नाचरा आनंदमोरा घुंगुरांचा छंद आहे

तेथल्या पाण्यात वीणा रागिणीची ओढ आहे

सावल्यांना कांचनाच्या नागिणीची मोड आहे

तेथे जाया वेगवेडी पारिजाताची वाट आहे

शांतवाया ताप अंती गोकुळीचा माठ आहे

---- कवी बा भ बोरकर

किल्ला सिनेमातील कविता - सागराने नाविका मनी

 

केसरी गुहेसमीप, मत्त हत्ती मारला

दुंदुभी निनादल्या, नौबती कडाडल्या, दशदिशा थरारल्या,
केसरी गुहेसमीप मत्त हत्ती चालला, मत्त हत्ती चालला ||धृ.||

वाकुनी अदिलशाहास कुर्निसात देऊनी
प्रलयकाळ तो प्रचंड खान निघे तेथुनी
हादरली धरणी व्योम शेषही शहारला ।।१।।

खान चालला पुढे अफाट सैन्य मागुती
उंट हत्ती पालख्याही रांग लांब लांब ती
टोळधाड हि निघे स्वतंत्रता गिळायला ।।२।।

तुळजापूरची भवानी माय महन्मंगला
राऊळात अधम खान दैत्यांसह पोचला
मूर्ती भंगली मनात चित्रगुप्त हासला ।।३।।

सावधान हो शिवा वैऱ्याची रात्र ही
काळ येतसे समोर साध वेळ तूच ही
देउनी बळी अजास तोषवी भवानीला ।।४।।

श्रवणी तप्त तैलसे शिवास वृत्त पोचले
रक्त तापले कराल खडग सज्ज जाहले
मर्दण्यास कालियास कृष्ण सज्ज जाहला ।।५।।

दुंदुभी निनादल्या, नौबती कडाडल्या, 
यवन हत्ती मर्दण्यास सह्य सिंह चालला ।।धृ०।।

सज्ज होऊनि सशस्त्र वीर चालला रणी
शक्ती भक्ती एकवटुनि माय मनी पूजुनी
दे भवानी आज वज्र देई कवच कुंडला ।।६।।

झेप घेऊनि उठे वीरभद्र खवळुनी
कृतांत काळ तो निघे रुद्रशंख फुंकूनी
जाहल्या तुतारी भेरी दुंदुभी निनादल्या ।।७।।

खान हासला मनी शिवा समोर पाहुनी
राष्ट्रप्राण वेढीला मिठी अजस्त्र घालुनी
जाहला कट्यार वार कृष्ण सर्प दंशला ।।८।।

बगल देऊनि क्षणात मगरमिठी तोडली
वज्रमुष्ठी उघडुनि व्याघ्रनखें खुपसली
चित्कारत या अल्ला खान भूमी लोळला ।।९।।

दुंदुभी निनादल्या, नौबती कडाडल्या, 
केसरी गुहेसमीप मत्त हत्ती मारला ।।धृ०।।

तृप्त जाहली भवानी यवन रक्त प्राशुनी
उठती गर्जना हरहर महादेव त्रिभुवनी
हे अजिंक्य हिंदुराष्ट्र दशदिशा निनादल्या ।।१०।।

– अनामिक

मैं पल दो पल का शायर हूँ - साहिर लुधियानवी

मैं पल दो पल का शायर हूँ
पल दो पल मेरी कहानी है
पल दो पल मेरी हस्ती है
पल दो पल मेरी जवानी है
मैं पल दो पल का शायर हूँ...

मुझसे पहले कितने शायर
आए और आ कर चले गए
कुछ आहें भर कर लौट गए
कुछ नग़में गा कर चले गए
वो भी एक पल का किस्सा थे
मैं भी एक पल का किस्सा हूँ
कल तुमसे जुदा हो जाऊँगा
वो आज तुम्हारा हिस्सा हूँ

मैं पल दो पल का शायर हूँ ...

कल और आएँगे नग़मों की
खिलती कलियाँ चुनने वाले
मुझसे बेहतर कहने वाले
तुमसे बेहतर सुनने वाले

कल कोई मुझको याद करे
क्यूँ कोई मुझको याद करे
मसरूफ़ ज़माना मेरे लिये
क्यूँ वक़्त अपना बरबाद करे
मैं पल दो पल का शायर हूँ ...

कैसे बताऊं मै तुम्हे मेरे लिए तुम कौन हो? - जावेद अख्तर

कैसे बताऊं मै तुम्हे मेरे लिए तुम कौन हो?

कैसे बताऊँ...

कैसे बताऊँ मै तुम्हे तुम धडकनों का गीत हो, जीवन का संगीत हो,
तुम जिंदगी, तुम बंदगी, तुम रोशनी, तुम ताजगी
तुम हर ख़ुशी, तुम प्यार हो, मनमीत हो.
आँखों में तुम, यादों में तुम, सासों में तुम, आहों में तुम,
नींदों में तुम, ख्वाबों में तुम...........||


तुम हो मेरी हर बात में, तुम हो मेरे दिन रात में,
तुम सुबह में, तुम शाम में, तुम सोच में, तुम काम में,
मेरे लिए पाना भी तुम, मेरे लिए खोना भी तुम,
मेरेलिए हंसना भी तुम, मेरे लिए रोना भी तुम,
और जागना सोना भी तुम.............||


जाओ कहीं, देखो कहीं, तुम हो वहां, तुम हो वहीं,
कैसे बताऊँ मै तुम्हे तुम बिन तो मै कुछ भी नहीं,||


कैसे बताऊँ मै तुम्हे मेरे लिए तुम कौन हो,

ये जो तुम्हारा रूप है, ये जिन्दगी की धुप है,
चन्दन से तराशा है बदन- बहती है जिसमें एक अगन,
ये शोखियाँ, ये मस्तियाँ, तुमको हवाओंसे मिलीं जुल्फें घटाओसे मिली,
हाथों में कलियाँ खिल गई, आँखों को झील मिल गई,
चेहरे में सिमटी चांदनी, आवाज में है रागिनी,
शीशे के जैसा अंग है, फूलों के जैसा रंग है,
नदियों के जैसी चाल है, क्या हुस्न है क्या हाल है........||


ये जिस्म की रंगीनियाँ, जैसे हजारों तितलियाँ,
बाँहों की यह गोलाइयाँ, आंचलमें यह परछाइयां
यह नगरियाँ है ख्वाब की, कैसे बताऊँ मै तुम्हे हालत दिले बेताब की,
कैसे बताऊँ मै तुम्हे, मेरे लिए तुम कौन हो?
कैसे बताऊँ कैसे बताऊँ कैसे बताऊँ मै तुम्हे-

मेरे लिए तुम धरम हो, मेरे लिए ईमान हो,
तुमही इबादत, तुम ही तो चाहत हो, मेरी तुमही मेरा अरमान हो,
ताकता हूँ मै हर पल जिसे तुमही तो वो तस्वीर हो,
तुमही मेरी तक़दीर हो, तुमही सितारा हो मेरा, तुम ही नजारा हो मेरा,


यूँ ध्यान में मेरे हो तुम, जैसे मुझे घेरे हो तुम,
पूरब में तुम, पश्चिम में तुम, उत्तर में तुम, दक्षिण में तुम,
सारे मेरे जीवन में तुम, हर पल में तुम, हर चिर में तुम,
मेरे लिए रास्ता भी तुम, मंझिल भी तुम, सागर भी तुम, साहिल भी तुम,
मै देखता बस तुमको हूँ, सोचता बस तुमको हूँ, मै जानता बस तुमको हूँ, मै मानता बस तुमको हूँ,
तुमही मेरी पहचान हो, कैसे बताऊँ मै तुम्हे देवी हो तुम मेरे लिए, भगवान् हो,
कसे बताऊँ कैसे बताऊँ मै तुम्हे मेरे लिए तुम कौन हो कैसे बताऊँ......

पिंजरा तोडून मुक्त झालेला पक्षी - कुसुमाग्रज

 

मिठी - स्पृहा जोशी

मोग-याची मिठी कोवळया वेदना

 मौन सांगेल सारी कहाणी तुझी,

जो निळावून टाकेल संवेदना

देव कुठला असा घातकी पातकी!

 

मी आणि माझे', 'तुझे तेहि माझे'

तुझ्यासारखा कर्मयोगी नसे,

इथे प्रेमयोगात बेभान आम्ही

आम्हाला उगा त्या 'निळ्या'चे पिसे!

 

अकस्मात सारेच निसटून जावे

हाती तरी तू न येशी कधी

मीरा असो वा असो कोणी राधा

परंतु अखेरीस तू पारधी!

 

तुझ्या काळजाचा कुणी ठाव घ्यावा

तुला काळजाशी धरावे कुणी

खरे सांग वेडी तुझी बासरीही

खंतावते ना अखेरी मनी..??

- स्पृहा जोशी 

सागरा, प्राण तळमळला - सावरकर

ने मजसी ने परत मातृभूमीला, सागरा, प्राण तळमळला

भूमातेच्या चरणतला तुज धूता, मी नित्य पाहीला होता
मज वदलासी अन्य देशी चल जाऊ, सृष्टिची विविधता पाहू
तइं जननीहृद् विरहशंकीतहि झाले, परि तुवां वचन तिज दिधले
मार्गज्ञ स्वये मीच पृष्ठि वाहीन, त्वरि तया परत आणीन
विश्र्वसलो या तव वचनी मी, जगद्नुभवयोगे बनुनी मी
तव अधिक शक्त उद्धरणी मी, येईन त्वरे, कथुन सोडीले तिजला
सागरा, प्राण तळमळला ...

शुक पंजरी वा हिरण शिरावा पाशी, ही फसगत झाली तैसी
भूविरह कसा सतत साहू या पुढती, दश दिशा तमोमय होती
गुणसुमने मी वेचियली या भावे, की तिने सुगंधा घ्यावे
जरि उद्धरणी, व्यय न तिच्या हो साचा, हा व्यर्थ भार विद्येचा
ती आम्रवृक्षवत्सलता रे, नवकुसुमयुता त्या सुलता रे
तो बाल गुलाब ही आता रे, फुलबाग मला, हाय, पारखा झाला
सागरा, प्राण तळमळला ...

नभि नक्षत्रे बहुत, एक परी प्यारा मज भरत भूमिचा तारा
प्रसाद इथे भव्य, परी मज भारी आईची झोपडी प्यारी
तिजवीण नको राज्य, मज प्रियसाचा वनवास तिच्या जरि वनीचा
भुलविणे व्यर्थ हे आता रे, बहुजिवलग गमते चित्ता रे
तुज सरित्पते जी सरिता रे, तद्विरहाची शपथ घालितो तुजला
सागरा, प्राण तळमळला ...

या फेनमिषें हससि निर्दया कैसा, का वचन भंगिसी ऐसा
त्वत्स्वामित्वा सांप्रत जी मिरवीते, भिऊनि का आंग्ल भूमी ते
मन्मातेला अबल म्हणुनि फसवीसी, मज विवासना ते देती
तरि आंग्लभूमि भयभीता रे, अबला न माझी ही माता रे
कथिल हे अगस्तिस आता रे, जो आचमनी एक क्षणी तुज प्याला
सागरा, प्राण तळमळला ...

नसे राऊळी वा नसे मंदिरी - गदिमा

नसे राऊळी वा नसे मंदिरी
जिथे राबती हात तेथे हरी !

जिथे भूमिचा पुत्र गाळील घाम
तिथे अन्न होऊनि ठाकेल शाम
दिसे सावळे रूप त्याचे शिवारी !

नको मंत्र त्याला मुनिब्राम्हणांचे
तया आवडे गीत श्वासां-घणांचे
वसे तो सदा स्वेद गंगेकिनारी !

शिळा फोडिती संघ पाथरवटांचे
कुणी कापसा रूप देती पटांचे
तयांच्या घरी नांदतो तो मुरारी !

जिथे काम तेथे उभा शाम आहे
नव्हे धर्म रे घर्म ते रूप पाहे

असे विश्वकर्मा श्रमांचा पुजारी !

~ ग दि माडगूळकर

काय वाढले पानावरती - गदिमा

काय वाढले पानावरती,
ऐकून घ्यावा थाट संप्रती,

धवल लवण हे पुढे वाढले,
मेतकूट मग पिवळे सजले

आले लोणचे बहु मुरलेले,
आणि लिंबू रसरसलेले,

किसून आवळे मधुर केले,

कृष्णा काठचे वांगे आणले,
खमंग त्याचे भरित केले,

निरनिराळे चटके नटले,
चटण्यांचे बहु नवे मासले,
संमेलनची त्यांचे भरले,
मिरची खोबरे ती सह ओले,

तीळ भाजूनी त्यात वाटले,
कवठ गुळाचे मिलन झाले,
पंचामृत त्या जवळी आले,
वास तयांचे हवेत भरले,

अंतरी अण्णा अधीर जाहले!
भिजल्या डाळी नंतर आल्या,
काही वाटल्या काही मोकळ्या,
काही वाटुन सुरेख तळल्या,

कोशिंबिरी च्या ओळी जमल्या,
शुभ्र काकड्या होत्या किसल्या,
मुळा कोवळा मिरच्या ओल्या,
केळी कापून चकल्या केल्या,

चिरुन पेरुच्या फोडी सजल्या,
एकरूप त्या दह्यात झाल्या,
भाज्या आल्या आळू-घोसाळी,
रान कारली वांगी काळी,

सुरण तोंडली आणि पडवळी,
चुका चाकवत मेथी कवळी,
चंदन बटवा भेंडी कवळी,
फणस कोवळा हिरवी केळी,

काजुगरांची गोडी निराळी,
दुधी भोपळा आणि रताळी,
किती प्रकारे वेगवेगळी,
फेण्या, पापड्या आणि सांडगे,
कुणी आणुनी वाढी वेगे,

गव्हल्या नकुल्या धवल मालत्या,
खिरी तयांच्या शोभत होत्या,
शेवयांच्या खिरी वाटल्या,
आमट्यांनी मग वाट्या भरल्या,
सार गोडसे रातंब्याचे,
भरले प्याले मधुर कढीचे,
कणीदार बहू तूप सुगंधी,
भात वाढण्या थोडा अवधी....


*-ग दि माडगुळकर

दुष्यंत कुमार ह्यांच्या आवडीच्या कविता आणि गझल

हो गई है पीर पर्वत सी पिघलनी चाहिए

हो गई है पीर पर्वत सी पिघलनी चाहिए
इस हिमालय से कोई गंगा निकलनी चाहिए

 
आज ये दीवार पर्दों की तरह हिलने लगी
शर्त लेकिन थी कि ये बुनियाद हिलनी चाहिए

हर सड़क पर हर गली में हर नगर हर गाँव में
हाथ लहराते हुए हर लाश चलनी चाहिए

सिर्फ़ हंगामा खड़ा करना मिरा मक़्सद नहीं
मेरी कोशिश है कि ये सूरत बदलनी चाहिए

मेरे सीने में नहीं तो तेरे सीने में सही
हो कहीं भी आग लेकिन आग जलनी चाहिए

- दुष्यंत कुमार

मैं जिसे ओढ़ता बिछाता हूँ

मैं जिसे ओढ़ता बिछाता हूँ
वो ग़ज़ल आप को सुनाता हूँ

 
एक जंगल है तेरी आँखों में
मैं जहाँ राह भूल जाता हूँ
तू किसी रेल सी गुज़रती है
मैं किसी पुल सा थरथराता हूँ

हर तरफ़ एतराज़ होता है
मैं अगर रौशनी में आता हूँ
एक बाज़ू उखड़ गया जब से
और ज़्यादा वज़न उठाता हूँ

मैं तुझे भूलने की कोशिश में
आज कितने क़रीब पाता हूँ
कौन ये फ़ासला निभाएगा
मैं फ़रिश्ता हूँ सच बताता हूँ


इस नदी की धार में ठंडी हवा आती तो है

इस नदी की धार में ठंडी हवा आती तो है
नाव जर्जर ही सही, लहरों से टकराती तो है|

एक चिनगारी कहीं से ढूँढ लाओ दोस्तों
इस दिए में तेल से भीगी हुई बाती तो है|

एक खंडहर के हृदय-सी, एक जंगली फूल-सी
आदमी की पीर गूंगी ही सही, गाती तो है|

एक चादर साँझ ने सारे नगर पर डाल दी
यह अँधेरे की सड़क उस भोर तक जाती तो है|

निर्वसन मैदान में लेटी हुई है जो नदी
पत्थरों से, ओट में जा-जाके बतियाती तो है|

दुख नहीं कोई कि अब उपलब्धियों के नाम पर
और कुछ हो या न हो, आकाश-सी छाती तो है|

इन्द्र जिमि जंभ पर - कविराज भूषण

कविराज भूषण यांची ब्रज भाषेतील हि कविता आपण बर्याच वेळा ऐकली आहे. माझी आठवण सांगायची तर स्टार-प्रवाहवर २००८ पासून सुरु असलेल्या राजा शिवछत्रपती ह्या मालिकेचा title track हा ह्या गीताने सुरु व्हायचा. तेव्हापासून हे गीत मला पाठ आहे, मात्र त्याचा नेमका अर्थ कळायला बरीच वर्ष गेली. काही दिवसांपूर्वी दुर्गाप्रसाद आसाराम तिवारी आणि रणजीतराव हिर्लेकर यांनी त्याचे मराठीत कविता रुपात केलेले भाषांतर सापडले. तेच आज post करतोय.

इन्द्र जिमि जंभ पर, बाडब सुअंभ पर,

रावन सदंभ पर, रघुकुल राज हैं।

पौन बारिबाह पर, संभु रतिनाह पर,
ज्यौं सहस्रबाह पर राम-द्विजराज हैं॥

दावा द्रुम दंड पर, चीता मृगझुंड पर,
'भूषन वितुंड पर, जैसे मृगराज हैं।

तेज तम अंस पर, कान्ह जिमि कंस पर,
त्यौं मलिच्छ बंस पर, सेर शिवराज हैं॥

- कविराज भूषण

प्रथम याचे प्रत्येक शब्दश: मराठी रूपांतरण बघूया.

[इंद्र जिमि जम्भ पर]
जसा इंद्र जम्भासुरावर (माझलेल्या हथ्थी रूपात),

[बाड़व सुअम्ब पर]
जस वादळ आकाशावर

[रावण सदम्भ पर रघुकुलराज हैं]
जसा राम माझलेल्या दंभी रावाणावर ||१||

[पौन बरिवाह पर]
जसा वारा पावसाने भरलेल्या ढगांवर,

[संभु रतिनाह पर]
जसा शंकर रतीच्या पतीवर (मदनावर)

[ज्यो सहसबाह पर रामद्विजराज हैं]
जसा परशुराम सहस्त्र क्षत्रियांवर ||२||

[दावा द्रुम दंड पर]
जशी विज झाडाच्या कठोर बुंद्यावर,

[चीता मृग झुंड पर]
जसा चीता हरणाच्या कळपावर तुटून पडतो,

[भूषण वितुंड पर जैसे भृघराज हैं]
जश्या भल्या मोठ्या हथ्थिवर सिंह हल्ला करतो ||३||

[तेज तमअंस पर]
जसा प्रकाशाचा किरण काळ्या अंधाराच नाश करतो,

[कान्ह जिमि कंस पर]
कृष्ण कंसाचा नाश करतो,

[त्योम म्ल्लेंछ बंस पर सेर सिवराज हैं ]
तसा हे शिवाजी राजा या म्ल्लेंछ वंशाचे कपटी
(मोघल, आदिलशाह, निजामशाह) यांचा नाश करणारा वाघ आहेस.


रणजीतराव हिर्लेकर यांनी केलेला मराठी पद्यानुवाद

जंभासुर दैत्यांवर इंद्र वज्र फेकतो
सिंधुसागरात आग वडवानल ओकतो
दंभी रावणापुढे राम उभा ठाकतो
तुर्कांवर शिवराजा खड्ग तसा घालतो ||1||

जलद जाती पळत पळत प्रगटताच वायु तो
जितेंद्रीय शंकरास तुच्छ मदन बाण तो
शत शत बाहुंस तोडी परशुने राम तो
तुर्क, हशबी, मोंगलांस तैसा शिव तोडतो ||2 ||

सिंह जसा हत्तीचे गंडस्थळ फोडतो
चित्याची झेप हीच हरणांना पेच तो
प्रगटता क्षणी करी वनास खाक अग्नी तो
समरांगणी शिवराजा विर तसा शोभतो ||3||

तेज प्रगटता घनांधकार नष्ट पावतो

कृष्ण चिंतनात कंस मरण रोज भोगतो
महंमदीय वंशाला काळ असा भासतो
सिंहासम छत्रपती शिवराजा शोभतो ||4||

-रणजित रमेश हिर्लेकर , कुणकेश्वर

दुर्गाप्रसाद आसाराम तिवारी यांनी  केलेला मराठी पद्यानुवाद

जंभावरी इंद्र, लंकापतीच्यावरी की जसा जानकीचा पती

मेघावरी वायु, कामावरी की महादेव - ज्याची तपाची रती

दु:शासनाच्या वरी भीम किंवा कन्हय्या जसा दुष्ट कंसावरी

हा भोसले- भूप गाझी शिवाजी तसा भूतली म्लेंच्छ वंशावरी

सुसंगती सदा घडो - मोरोपंत

सुसंगती सदा घडो सुजनवाक्य कानी पडो

कलंक मतिचा झडो विषय सर्वथा नावडो
सदंघ्रिकमळी दडो मुरडिता हटाने अडो
वियोग घडता रडो मन भवच्चरित्री जडो

न निश्‍चय कधी ढळो कुजनविघ्नबाधा टळो
न चित्त भजनी चळो मति सदुक्तमार्गी वळो
स्वतत्त्व हृदयां कळो दुरभिमान सारा गळो
पुन्हा न मन हे मळो दुरित आत्मबोधे जळो

नजे प्रियस दोष ते प्रियस दोषही चांगले
स्वतोक पितरा रुचे जरी हि कर दमी रांगले
तुलाची धरी पोटीशी कशी तदा यशोदा बरे
जरी मळवीशी रजो मलीन काय तू अंबरे

पिता जरी विटे विटोन जननी कुपित्री विटे
दया मृतर सार्धधी नकुल क:जले त्या किटे
प्रसादपट झाकिती परीपरा गुरुचे थीटे
म्हणोनी म्हणती भले न ऋण जन्मदेचे फीटे

कृतात्त कटका मल ध्वज जरा दिसो लागली
पुर:सर्गता स्वये झगडता तनु भागली
सहाय दुसरा नसे तुज विणे बळे आगळा
लहू जरी उताविळा स्वरी तो कापितो आगळा

दया मृतघना अहो हरीवळा मयुराकडे
रडे शिशुतया सी घे कळवळोनी माता कडे
असा अतिथी धार्मिकस्तुतपदा कदा सापडे
पुन्हा जड भवारणवी उतरिता नदा सापडे

- केकावली काव्यसंग्रहामधून

लववेना हे शिर माते ! - दुर्गाप्रसाद आसाराम तिवारी

“बाळ शिवबा ! तुला आग्रहाने दरबारी नेले
पण तेथे तु सुलतानाला सलाम केला नाही, ऐकते ”!
असे वीरमाता जिजाईने विचारल्या वर
बाल शिवाजी म्हणतात:-


होतात देऊळे नष्ट, होतात देवता भ्रष्ट
देनु ब्राह्मण ओरडती धर्मावरती संकष्ट
न्याय नीती उरली नाही, सारेच भोगती कष्ट
हा घोर मांडीला ज्यांनी
त्यांचिया पुढे जावोनी
देशाभिमान सोडोनी
प्रेमाच्या मंगल माते !
लववेना हे शिर माते !


तू सांग? तुझ्या चरणाशी हि तोडून ठेवीन मान
तू सांग? तात चरणाशी कापोनी ठेविन मान
गोब्राह्मण यांच्या करिता खड्गावर ठेवीन मान
परि परके सत्ताधारी,
गृही शिरून झाले वैरी
बघतांच तयाना भारी
सक्रोध वृत्ती मम होते
लववेना हे शिर माते !


मी म्हणता ‘नाही नाही दरबारी नेले आई !
जो आत शिरोनी पाही तो चढून गेली भुवई !
मुजरयाला हात न वाही शिर लववू शकलो नाही.
हे सिंहासन कोणाचे ?
हे वैभव तरी कोणाचे ?
काहूर मनी प्रश्नाचे
अपहारी नृपसत्तेते
लववेना हे शिर माते !


ऐकटाच रात्री बसतो मी जन्म्भूस आठवतो !
ढळाढळा आई गे ! रडतो त्वेषाने क्षणि संचारतो !
झोपेत देशबंधुंच्या दुख्खाने दचकून उठतो ! ! !
बोलते भवानी “ उठ ? ”
बोलते जन्मभू “उठ ? ”
“धर समशेरीची मूठ ! ”
अवमानून त्या आज्ञेते
लववेना हे शिर माते !


देशाचा राजा नाही, राजनिष्ठ राहू कैसा ?
धर्माचा राजा नाही, राजभक्त होऊ कैसा ?
या उलट्या बोध-गळाते जीवनाचा अडके मासा !
ज्या शिरी भार देशाचा
ज्या शिरी भार धर्माचा
कर्तव्ये वाहायचा
विसरून देशधर्माते
लववेना हे शिर माते !


स्वाभिमान सुटला ज्यांचा देशभक्ती सुटली ज्यांची
कुलकीर्तीचा इतिहास स्मृती देईन उज्वलतेची
वाढवोत ते ते शोभा दास्याच्या दरबाराची
“उद्दाम ”म्हणो कुणी माते
कि करोत उपहासाते
परि जागोनि स्वत्वाते
हिंदू द्वेषी तख्ताते
लववेना हे शिर माते !


सुलतान जाहला क्रुध्द, उमराव जाहले क्रुध्द
जातिवंत झाले स्तब्द, जनकही होय हतबुध्द
परि तुझी आणि अंबेची, शिरी कृपा असावी शुध्द
मावळचे जमवून भाई
स्थापीन मराठेशाही
हलवीन आदिलशाही
बोलतो सत्य जे गमते
लववेना हे शिर माते !

कोलंबसचे गर्वगीत - कुसुमाग्रज

हजार जिव्हा तुझ्या गर्जु दे प्रतिध्वनिने त्या
समुद्रा, डळमळू दे तारे !
विराट वादळ हेलकावूदे पर्वत पाण्याचे
ढळुदे दिशाकोन सारे !

ताम्रसुरा प्राशुन मातुदे दैत्य नभामधले

दडुद्या पाताळी सविता
आणि तयांची ही अधिराणी दुभंग धरणीला
करायला पाजुळुदे पलीता !

की स्वर्गातुन कोसळलेला, सुड समाधान
मिळाया प्रमत्त सैतान
जमवुनी मेळा वेताळांचा या दर्यावरती
करी हे तांडव थैमान

पदच्युता, तव भिषण नर्तन असेच चालु दे
फुटू दे नभ माथ्यावरती
आणि, तुटु दे अखंड ऊल्का वर्षावत अग्नी
नाविका ना कुठली भिती

सहकाऱ्यानो, का हि खंत जन्म खलाशांचा
झूंजण्या अखंड संग्राम
नक्षत्रापरी असीम नभामध्ये संचरावे
दिशांचे आम्हांला धाम

काय सागरी तारू लोटले परताया मागे
असे का हा आपुला बाणा
त्याहुनी घेऊ जळी समाधि, सुखे कशासाठी
जपावे पराभुत प्राणा ?

कोट्यावधी जगतात जीवाणू जगती अन मरती
जशी ती गवताची पाती
नाविक आम्ही परंतु फ़िरतो सात नभांखाली
निर्मीतो नव क्षितिजे पूढती !

मार्ग आमुचा रोधू न शकती ना धन, ना दारा
घराची वा वितभर कारा
मानवतेचे निशाण मिरवू महासागरात
जिंकुनी खंड खंड सारा !

चला उभारा शुभ्र शिडे ती गर्वाने वरती
कथा या खुळ्या सागराला
"अनंत अमुची ध्येयसक्ती अनंत अन आशा
किनारा तुला पामराला”

हिमालय - रामधारी सिंह दिनकर

मेरे नगपति! मेरे विशाल!

साकार, दिव्य, गौरव विराट्,
पौरूष के पुन्जीभूत ज्वाल!
मेरी जननी के हिम-किरीट!
मेरे भारत के दिव्य भाल!
मेरे नगपति! मेरे विशाल!

युग-युग अजेय, निर्बन्ध, मुक्त,
युग-युग गर्वोन्नत, नित महान,
निस्सीम व्योम में तान रहा
युग से किस महिमा का वितान?
कैसी अखंड यह चिर-समाधि?
यतिवर! कैसा यह अमर ध्यान?

तू महाशून्य में खोज रहा
किस जटिल समस्या का निदान?
उलझन का कैसा विषम जाल?
मेरे नगपति! मेरे विशाल!

ओ, मौन, तपस्या-लीन यती!
पल भर को तो कर दृगुन्मेष!
रे ज्वालाओं से दग्ध, विकल
है तड़प रहा पद पर स्वदेश।

सुखसिंधु, पंचनद, ब्रह्मपुत्र,
गंगा, यमुना की अमिय-धार
जिस पुण्यभूमि की ओर बही
तेरी विगलित करुणा उदार,

जिसके द्वारों पर खड़ा क्रान्त
सीमापति! तू ने की पुकार,
'पद-दलित इसे करना पीछे
पहले ले मेरा सिर उतार।'

उस पुण्यभूमि पर आज तपी!
रे, आन पड़ा संकट कराल,
व्याकुल तेरे सुत तड़प रहे
डस रहे चतुर्दिक विविध व्याल।
मेरे नगपति! मेरे विशाल!

कितनी मणियाँ लुट गईं? मिटा
कितना मेरा वैभव अशेष!
तू ध्यान-मग्न ही रहा, इधर
वीरान हुआ प्यारा स्वदेश।

वैशाली के भग्नावशेष से
पूछ लिच्छवी-शान कहाँ?
ओ री उदास गण्डकी! बता
विद्यापति कवि के गान कहाँ?

तू तरुण देश से पूछ अरे,
गूँजा कैसा यह ध्वंस-राग?
अम्बुधि-अन्तस्तल-बीच छिपी
यह सुलग रही है कौन आग?

प्राची के प्रांगण-बीच देख,
जल रहा स्वर्ण-युग-अग्निज्वाल,
तू सिंहनाद कर जाग तपी!
मेरे नगपति! मेरे विशाल!

रे, रोक युधिष्ठिर को न यहाँ,
जाने दे उनको स्वर्ग धीर,
पर, फिर हमें गाण्डीव-गदा,
लौटा दे अर्जुन-भीम वीर।

कह दे शंकर से, आज करें
वे प्रलय-नृत्य फिर एक बार।
सारे भारत में गूँज उठे,
'हर-हर-बम' का फिर महोच्चार।

ले अंगडाई हिल उठे धरा
कर निज विराट स्वर में निनाद
तू शैलीराट हुँकार भरे
फट जाए कुहा, भागे प्रमाद

तू मौन त्याग, कर सिंहनाद
रे तपी आज तप का न काल
नवयुग-शंखध्वनि जगा रही
तू जाग, जाग, मेरे विशाल

तसा मी ताकास तुरही लागू दिला नव्हता...गुरु ठाकूर

तसा मी ताकास तुरही लागू दिला नव्हता...

तरी देखील छत्री मिटून ठेवताना
केवळ माझा चिंब ओला
डावा खांदा पाहत
आईच्या मुखाने पन्नास पावसाळे
एका सुरात बोलले
"आता एकदा तरी घेऊन ये तिला"

वरदान माँगूँगा नहीं - शिवमंगल सिंह ‘सुमन’

यह हार एक विराम है
जीवन महासंग्राम है
तिल-तिल मिटूँगा पर दया की भीख मैं लूँगा नहीं ।
वरदान माँगूँगा नहीं ।।

स्‍मृति सुखद प्रहरों के लिए
अपने खण्डहरों के लिए
यह जान लो मैं विश्‍व की सम्पत्ति चाहूँगा नहीं ।
वरदान माँगूँगा नहीं ।।

क्‍या हार में क्‍या जीत में
किंचित नहीं भयभीत मैं
संघर्ष पथ पर जो मिले यह भी सही वह भी सही ।
वरदान माँगूँगा नहीं ।।

लघुता न अब मेरी छुओ
तुम हो महान बने रहो
अपने हृदय की वेदना मैं व्‍यर्थ त्‍यागूँगा नहीं ।
वरदान माँगूँगा नहीं ।।

चाहे हृदय को ताप दो
चाहे मुझे अभिशाप दो
कुछ भी करो कर्त्तव्य पथ से किन्तु भागूँगा नहीं ।
वरदान माँगूँगा नहीं ।।